Η Εταιρία Ελλήνων λογοτεχνών και ο εθνικός αγώνας
Η Εταιρία Ελλήνων Λογοτεχνών, που ιδρύθηκε το 1934, με πρώτο Πρόεδρό της τον Γρηγόριο Ξενόπουλο και σκοπό της προκοπή της νεοελληνικής γραμματείας, την αναγνώριση των νομίμων δικαιωμάτων των λογοτεχνών και την καθιέρωση της κοινωνικής κι εθνικής αποστολής τους, δεν ήταν δυνατό να μείνει αδιάφορη στις κρίσιμες στιγμές που πέρασε η χώρα μας κατά τη διάρκεια της φασιστικής κατοχής.
Αμέσως μετά τη δολοφονική επίθεση του Μουσολίνι, συνήλθε στις 30)10)40 το Διοικητικό Συμβούλιο και ύστερα από εισήγηση του τότε προέδρου της Μιχ. Αργυρόπουλου, πήρε απόφαση να γίνει διαμαρτυρία και έκκληση στους ανθρώπους των Γραμμάτων και των Τεχνών, να δοθεί απ’ το υπόλοιπο των 20.000 δρχ. που είχε να λαβαίνει η Εταιρία από τον Δήμο ποσό 10.000 δρχ. για τις ανάγκες της πατρίδας, να γίνει για τον ίδιο σκοπό συμβολική προσφορά των μελών της και να συγκεντρωθούν όσα περισσότερα βιβλία μπορούσε να δώσει ο καθένας, για να σταλούν στο μέτωπο ή τα νοσοκομεία «για την αναψυχή των αδελφών μας αγωνιστών».
Λίγες μέρες αργότερα οργανώθηκε φιλολογικό μνημόσυνο για τον Λορέντζο Μαβίλη, στην επέτειο του θανάτου του (29-11-40) όπου εκφωνήθηκαν πατριωτικοί λόγοι κι απαγγέλθηκαν ποιήματα. Το μνημόσυνο αυτό έγινε απαρχή μιας σειράς άλλων διαλέξεων με πατριωτικό περιεχόμενο κάτω απ’ το γενικό τίτλο «Εθνικές ομιλίες της Εταιρίας Ελλήνων Λογοτεχνών».
Βέβαια, οι τέτοιου είδους εκδηλώσεις ακολουθώντας τις τύχες του Έθνους, δε μπορούσαν να συνεχιστούν για πολύ με τον ίδιο χαρακτήρα. Δέκα περίπου μέρες μετά την κατάληψη της Αθήνας απ’ τις μηχανοκίνητες φάλαγγες του Χίτλερ ο τότε υπ)της της Γεν. Ασφαλείας Παξινός κάλεσε στο γραφείο του μερικούς γνωστούς λογοτέχνες με τον Γενικό Γραμματέα της Εταιρίας Άγι Θέρο και δείχνοντάς τους τον φάκελο με τις ομιλίες στο μνημόσυνο του Μαβίλη, τους «σύστησε απειλητικά» να μην ξαναγράψουν κατά του φασισμού. Αλλ’ η Εταιρία Ελλήνων Λογοτεχνών, τόσο επίσημα σαν αναγνωρισμένο σωματείο, όσο και ανεπίσημα με τα μέλη της, ούτε στιγμή δεν έπαψε τις ενέργειές της για την τόνωση του εθνικού φρονήματος του λαού και την ενίσχυση του αγώνα για την απελευθέρωσή του.
Τον Απρίλη του 1942 συλλαμβάνονται απ’ τις αρχές κατοχής δυο μέλη της, οι Κύπριοι λογοτέχνες Μελής Νικολαΐδης και Λ. Παυλίδης και στέλνονται μαζί με άλλους Κυπρίους εξορία. Η Εταιρία έκανε διαβήματα διαμαρτυρίας για τη σύλληψή τους και απευθύνθηκε στον Ελληνικό και Διεθνή Ερυθρό Σταυρό, ζητώντας την επέμβασή τους για την ανθρωπιστική μεταχείριση των εκτοπισμένων. Παράλληλα, στις μαύρες μέρες της πείνας η Εταιρία Ελλήνων Λογοτεχνών πέτυχε με ενέργειές της την οργάνωση συσσιτίου για τα μέλη της και την οικονομική τους ενίσχυση από εισφορές της Εθνικής Τράπεζας και ιδιωτών, όπως της Κας Παπαστράτου και των αδελφών Νομικού, παίρνοντας μέρος με τέσσερα μέλη της τον Μάρκο Αυγέρη, τον Κώστα Βάρναλη, τον Γ. Θεοτοκά και τον Κ. Ουράνη, στην Επιτροπή που είχε συσταθεί για τον σκοπό αυτό.
Όταν σε λίγο τα βουνά της Ελλάδας γέμισαν πατριώτες κι από κάθε γωνιά της Αθήνας αναπετάριζε απ’ τη μιαν ώρα στην άλλη η σημαία της Λευτεριάς, σέρνοντας πίσω της ολόκληρους ποταμούς τον αγωνιζόμενο λαό, πάλι η Εταιρία Λογοτεχνών δεν παράλειψε να δώσει το παρών. Λογοτέχνες, μέλη της Εταιρίας, αψηφώντας κάθε κίνδυνο, βρίσκονταν στις πρώτες γραμμές των διαδηλώσεων, βγάζοντας λόγους κι απαγγέλοντας ποιήματα, έγραφαν στον παράνομο Τύπο η τύπωναν οι ίδιοι μανιφέστα και προκηρύξεις που τα τοιχοκολλούσαν τις νύχτες ή τα κυκλοφορούσαν παράνομα.
Το καλοκαίρι του 1943 η Ελλάδα απειλούνταν να διαμελιστεί απ’ τους επιδρομείς κι ένα σημαντικό κομμάτι της να δοθεί λεία στους Βουλγάρους φασίστες. Η Εταιρία Ελλήνων Λογοτεχνών κινητοποίησε τα μέλη της να πάρουν μέρος στις διαδηλώσεις που είχαν γίνει τότε και το Δ.Σ. με Πρόεδρο τον Άγγελο Σικελιανό, έκανε σχετικές παραστάσεις στον Αρχιεπίσκοπο και τον πρωθυπουργό Ράλλη, αφήνοντας στον τελευταίο και μακροσκελέστατο υπόμνημα, με το οποίο του ζητούσε να παραιτηθεί.
Πρωτύτερα είχε σταλεί σε μερικούς λογοτέχνες και φίλους των Γραμμάτων η παρακάτω εγκύκλιος απ’ τον Πρόεδρο της Εταιρίας Άγγελο Σικελιανό, που τους καλούσε σε σύσκεψη, με αντικειμενικό σκοπό να συζητηθεί το όλο πρόβλημα της αντίστασης των λογοτεχνών κατά του καταχτητή και να καταστρωθεί ενιαίο πρόγραμμα δράσης:
«Αξιότιμε Κύριε,
Η από μέρους μου πρόσφατη ανάληψη της Προεδρίας της Εταιρίας Ελλήνων Λογοτεχνών έγινε δεχτή όχι απλά, γιατί μου προσεφέρθη τόσο αυθόρμητα και ομόθυμα απ’ τους συναδέλφους μου, αλλά προπάντων γιατί, κατά τις κρίσιμες αυτές ώρες, αποτελούσε για έναν υπεύθυνο πνευματικό άνθρωπο κεντρικό και βαρύ χρέος απέναντι όλου του τόπου.
Η συγκρότηση ενός ηθικά και ψυχικά ενιαίου πυρήνα από όλες τις πνευματικές δυνάμεις μας, αποτελεί ασφαλώς σήμερα το κύριο σημείο, απάνω στο οποίο, έπειτα από τις τραχύτατες ιστορικές δοκιμασίες μας, θα μπορεί να στηριχτεί η αυριανή ουσιαστική αναγέννηση του Λαού μας.
Στην ακράδαντην αυτή πίστη μου, δεν ήταν δυνατό να λησμονήσω, ούτε προς στιγμή, την πολύτιμη ύπαρξη όλων εκείνων των Ελλήνων, που αποτελούν τα υψηλά και ευαίσθητα όργανα της συνειδητοποιήσεως των δημιουργικών αιτημάτων των πνευματικών στελεχών του τόπου και της γενικότερης εθνικής των και κοινωνικής εφαρμογής.
Γι’ αυτό ακριβώς τον λόγο και σε συνεννόηση με τους κυριότερους από τους συναδέλφους μου, έκρινα επιβαλλόμενο ν’ απευθυνθώ στα περισσότερο βαρύνοντα πρόσωπά μας, στα οποία συγκαταλέγεσθε, και μαζί με τα οποία έχω την τιμή να σας καλέσω την ερχόμενη Δευτέρα, 23 Ιουλίου, 6 μ.μ. στο σπίτι της κυρίας Μαρίκας Κοτοπούλη (οδός Ηρακλείτου 9), με σκοπό να προβούμε σε κοινή σύσκεψη για τον τρόπο με τον οποίο θα περιφρουρήσουμε μεθοδικότερα την αποστολή και το έργο των σημερινών πνευματικών μας εργατών, ώστε σύντομα να εξασφαλιστεί η εσωτερική εκείνη συνοχή, απάνω στην οποία θα βασίσουμε το αυριανό δημιουργικό οικοδόμημα της Πατρίδας μας.
Αθήνα, 15 Ιουλίου 1943
Με έξοχη τιμή
ΑΓΓ. ΣΙΚΕΛΙΑΝΟΣ
Πρόεδρος Εταιρίας Ελλήνων Λογοτεχνών»
*Η εγκύκλιος έχει γραφεί με το χέρι του ίδιου του ποιητή κι όπως καταλαβαίνει ο αναγνώστης, είναι συνταγμένη με μεγάλη προσοχή κι αρκετά καμουφλαρισμένη, γιατί δεν ήταν δύσκολο να παραπέσει. Ωστόσο αποτελεί σπουδαίο ντοκουμέντο όχι μόνο της δράσης της Εταιρίας, αλλά και της αποφασιστικής και θαρραλέας θέσης που πήρε ο Σικελιανός κατά το διάστημα της κατοχής.
Η σύσκεψη έγινε στην ταράτσα του σπιτιού της Μαρίκας Κοτοπούλη με το πρόσχημα «φιλικής μαστίχας».
Στις 31 Αυγούστου 1943 η Εταιρία αποφασίζει να πάρει ενεργό μέρος στην κίνηση για την αποφυλάκιση 50 τροχιοδρομικών που είχαν κρατηθεί από τους ναζήδες σαν όμηροι και σε πολλά άλλα ζητήματα συνεργάζεται με τις οργανώσεις της Εθνικής Αντίστασης, που αντιπρόσωποι τους επισκέπτονταν τον Σικελιανό στο σπίτι του.
Σημαντική βοήθεια η Εταιρία Ελλήνων Λογοτεχνών πρόσφερε επίσης στους διωκόμενους Εβραίους φυγαδεύοντάς τους ή εφοδιάζοντάς τους με πλαστές ταυτότητες, σε συνεργασία με γνωστούς σε μέλη της αστυνομικούς. Στον απολογισμό που έκανε το Δ.Σ. στη Γενική Συνέλευση της 5)11)44 αναφέρεται: «Σε διάφορα σπίτια και γραφεία, ορισμένοι πρόεδροι και εκπρόσωποι οργανώσεων, με σύμπραξη 2 ή 3 αστυνόμων, έγραφαν και σφράγιζαν πλαστές ταυτότητες για τους άτυχους Ιουδαίους. Άλλους τοποθετήσαμε με τις νέες ταυτότητες σε θέσεις διάφορες και άλλους φυγαδεύσαμε».
Μη ξεχνώντας το χρέος της Εταιρίας προς κάθε διωκόμενο πατριώτη και ιδιαίτερα προς τους ανθρώπους των Γραμμάτων, που είχαν κλειστεί σε στρατόπεδα συγκέντρωσης, κάνει ό,τι μπορεί για την ηθική και υλική ενίσχυση των οικογενειών τους και στέλνει εκκλήσεις και έγγραφα σε διάφορες αρχές για την αποφυλάκιση των κρατουμένων, όπως του καθηγητή του Πανεπιστημίου Γρ. Κασιμάτη, του Ηλία Βενέζη κ.ά.
Να τι έγραφε τότε ο Βενέζης σε γραμμή του προς την Εταιρία Ελλήνων Λογοτεχνών.
«Αγαπητέ μου Πρόεδρε και μεγάλε μου φίλε, Αγαπητοί μου συνάδελφοι,
Μόλις απελευθερώθηκα έμαθα με πόσο βαθύ αίσθημα ελληνικής, συναδελφικής και ανθρώπινης αλληλεγγύης με νοιαστήκατε, με φροντίσατε και κάματε ό,τι μπορούσατε για μένα, σε κρίσιμες ώρες της ζωής μου.
Σας ευγνωμονώ. Έναν – έναν χωριστά κι όλους μαζί. Με δένει πια μαζί σας, για όλη μου τη Ζωή, ένα μεγάλο χρέος.
1 Δεκεμβρίου 1943
Δικός σας
Ηλ. Βενέζης»
Η Εταιρία Ελλήνων Λογοτεχνών περήφανη γιατί ποτέ δεν ξέχασε ούτε ξεχνά ένα τέτοιο χρέος συνέχισε και μετά την απελευθέρωση και εξακολουθεί να συνεχίζει τις προσπάθειές της για την αποκατάσταση και διαφύλαξη των πιο γνήσιων και προοδευτικών παραδόσεων της χώρας μας, έχοντας πάντα μπροστά της το χρέος της αυτό προς συνανθρώπους, όπως και προς την ίδια Εθνική Αντίσταση, που αποτελεί την ιερότερη παρακαταθήκη του Έθνους.
Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Επιθεώρηση Τέχνης, τεύχος 87-88, Μάρτιος-Απρίλιος 1962, αφιερωμένο στην Εθνική Αντίσταση
Αναπροσαρμόσθηκε η ορθογραφία και χρησιμοποιήθηκε το μονοτονικό.
Πηγή: https://tinyurl.com/istologio-log
